NA POLZU NARODU SRPSKOM – Dobrotvori, zadužbinari, ktitori i prosvetitelji srpskog naroda

[Amigdala]

"Задужбина je трајан поклон у виду приватне имовине или доброг дела, које задужбинар завештава за остваривање друштвено корисних циљева, на начин како је он то сам замислио."

 

Dobročinstvo u vidu zadužbinarstva dostiže kod Srba svoj procvat u periodu razvijenog građanskog društva krajem XIX i početkom XX veka.Raditi mukotrpno čitavog života i sticati bogatstvo da bi se ono zatim velikodušno poklonilo narodu a ne, kao što bi se očekivalo, naslednicima, predstavlja pojavu koja kod drugih naroda ili ne postoji ili je vrlo retka. Kod tzv. velikih naroda mnogo je tipičnija pojava čuvanja i umnožavanja kapitala iz generacije u generaciju u okviru najuže porodice.

Srpsko zadužbinarstvo ima viševekovnu tradiciju. Javlja se sa počecima srpske državnosti o čemu imamo rečite dokaze u zadužbinama vladarske loze Nemanjića. Zadužbine su u srednjem veku osnivali ne samo naši vladari već i vlastelini i crkveni velikodostojnici. Višestruki značaj za naš narod a posebno za našu kulturu zadužbinarstvo je imalo gotovo čitavog XIX i u prvoj polovini XX veka.

Zadužbina je  srpska reč koja se prvobitno izgovarala ZADUŠJE, što je značilo: za dušu. Ovu reč je vrlo teško prevesti na druge jezike a da ona zadrži sve komponente značenja.

U razdoblju od 1903. do 1914. godine Srbija je doživela svoj najplodniji period u novovekovnom razvoju kulture. Nosioci kulturnog napretka bili su Srpska kraljevska akademija, osnovana 1892. i Univerzitet u Beogradu, osnovan 1905. Akademija se razvila iz Srpskog učenog društva, a Univerzitet iz Velike škole. Akademija je objavljivala Glasnik sa studijama, raspravama i građom iz srpske istorije, jezika i dr. Nastava na univerzitetu bila je na visokom naučnom nivou.

U naučnom svetu dominirala su imena kao što su: Jovan Cvijić, Mihailo Petrović Alas, Milutin Milanković, Stojan Novaković, Živojin Perić, Toma Živanović, Ljubomir Stojanović, Aleksandar Belić, (filozof) Branislav Petronijević i dr. Među književnim časopisima ističe se Srpski književni glasnik, osnovan 1901. Širenju i popularisanju probrane literature mnogo je doprinela Srpska književna zadruga, formirana 1892. godine. Najistaknutiji srpski pisci početkom XX veka bili su pesnici Jovan Dučić, Aleksa Šantić i Milan Rakić i satiričar Radoje Domanović. Pozorište doživljava svoj procvat, naročito pojavom glumaca kao što su Petar Dobrinović i Dobrica Milutinović. Pečat muzičkoj umetnosti Srbije daje Stevan Mokranjac. Školovanje velikog broja studenata na stranim univerzitetima u drugoj polovini XIX veka, odnosno, planiranje elite koje je direktno finansirala država, za nešto više od pola veka doprinelo da Srbija na početku XX veka bude prestižno kulturno i naučno središte na slovenskom jugu – parlamentarna monarhija s najvišim stepenom političkih sloboda i demokratskih ustanova među Južnim Slovenima. Vrativši se u Otadžbinu po završetku studija, plejada naučnih, kulturnih, političkih poslenika, lekara, inženjera i sveštenika pomogla je da Srbija od nekadašnje zaostale, pogranične provincije Osmanske carevine postane evropska država koja postepeno napreduje ka najrazvijenijim zemljama tadašnje Evrope, na obrazovnom, političkom i ekonomskom planu.

Srbija je 1896. godine donela Zakon o zadužbinama, koji je za to vreme bio vrlo napredan. Ovaj Zakon je zamenjen novim, usvojenim 14. januara 1912. Godine 1925. doneta je Uredba o upravi imovinom zadužbina i vršenju prava nadzora nad zadužbinskim upravama (Službene novine, br. 232/1925). Darodavac je testamentom ili Osnovnim pismom izražavao šta je motiv formiranja zadužbine. Obično je motiv ustanovljenja zadužbine bio brži razvoj prosvete, moralno vaspitanje naroda ili prosvećivanje najširih slojeva- Svaka zadužbina imala je jasan motiv, odnosno svrhu ili cilj svog postojanja. Sredstva iz fondova zadužbina imala su osnovnu sumu ili glavnicu koja se, bez obzira u kom obliku je bila – u nepokretnostima, novcu, zlatu, akcijama ili obveznicama – nije smela krnjiti, nego je čuvana u banci i dodatno oplođavana kako bi se iz tog kapitala finansirao njen rad i pomagali prihvaćeni projekti. Zadužbine i fondovi radili su po posebnim pravilima koja su ustanovljavali ili sami darodavci ili institucije koje njima upravljaju. Uobičajena praksa bila je da je prvih nekoliko godina (ponekad i prvih 10 godina) samo jedan deo sredstava stečenih davanjem glavnice „pod interes” korišćen za osnovne ciljeve zadužbine, a ostatak je služio za uvećavanje osnovnog kapitala zadužbine. Isto to je važilo i za sredstva koja su se prikupljala iznajmljivanjem nekretnina – kuća, stanova i/ili zemljišta zadužbine. Zadužbinom, odnosno formiranim zadužbinskim fondom upravljao je odbor čiju je strukturu određivao darodavac svojim osnovnim pismom, ili je to prepuštao određenoj ustanovi, najčešće onoj kojoj je zadužbina ostavljena. U XIX veku i do početka Drugog svetskog rata u upravnim odborima zadužbina bili su „prvi ljudi” naše nauke i kulture, ličnosti besprekornih moralnih kvaliteta i neosporne naučne reputacije. Pravilima ili kodeksom rada bilo je predviđeno da zadužbina ne deli dobit među članovima uprave. Učešće u upravnim odborima zadužbina smatrano je izuzetnom počašću, a pravična raspodela sredstava iz fondova obezbeđivana je opštom saglasnošću članova odbora. U razdoblju aktivnog rada zadužbina i fondova, sve do Drugog svetskog rata, nije u javnosti zabeleženo da je neka ličnost iz odbora učinila proneveru ili zloupotrebu.

Zadužbinarstvo koje je u nas dobilo karakter institucije, gubilo se tokom svoje duge istorije samo u dva maha: za vreme ropstva pod Turcima, i posle Drugog svetskog rata tokom vladavine komunističke ideologije.

„Ako je suditi po onoj Andrićevoj da veliki ljudi umiru dva puta i to jednom kada ih nestane sa zemlje i drugi put kada propadnu njihove zadužbine, onda se srpski zadužbinari poodavno okreću u grobu. A kako i ne bi, kad zgrade koje su darivali svom narodu propadaju, neke se prodaju, a druge se pretvaraju u hotele. Tako od zgrade u Knez Mihailovoj broj 33 u Beogradu koju je Nikola Spasić zaveštao narodu za pomoć zdravstvu i privredi, koristi ima samo jedan privrednik, izvesni Miomir Hreljac koji je ovde otvorio hotel "Kruna". Uprkos tome što mu je građevinska inspekcija naložila da poruši sve što je adaptirano i zgradu Zadužbine vrati u prvobitno stanje, došao je i na neverovatnu ideju da Zadužbinu Nikole Spasića pretvori u Zadužbinu Miomira Hreljca!
Da bi došli do Zadužbine Miloša Crnjanskog morate da prođete kroz mračni hodnik u kome se sa desne strane nalazi toalet zgrade, a sa druge umivaonik. Zbog tog toaleta ulazna vrata Zadužbine su zaključana i kad u njoj ima ljudi, pa ako želite da uđete, morate kucanjem na prozor iz dvorišta da zamolite prisutne da vas puste. Tek onda ulazite u Zadužbinu ovog velikog pisca, dali smo mu svega šest-sedam kvadrata.“

Ovo je priča o velikim LJudima, dobrotvorima, filantropima i ktitorima koji su sve što su imali (a imali su mnogo, hteli još više, prim. A.) dali na korist svom otečastvu, narodu srpskom. Isto tako je i priča o pokoljenjima, posebno današnjem, koje je to sve bacilo u zaborav.

 

Reference:

 

Spoiler

A.Gavrilović, „Znameniti Srbi XIX veka“, Srpska Štamparija- Luka Ćelović (dobrotvor) 1901

M.Đ.Miličević „ Pomenik znamenitih ljudi srpskoga naroda novijeg doba “, Beograd, 1888

M.Sofronijević, „Darivali su svom otečastvu“, Beograd 1995.

S. Vejinović, „Zadužbinarstvo  kod Srba“, Prometej, 2012

R.Ljušić, „Srpska državnost XIX veka“, Beograd, 2012

Z.S.Cvetković, „Zaveštavam na korist mog naroda“, Agnosta, 2018.

Veb sajt: https://sr.wikipedia.org/wiki/Категорија:Српски_добротвори

Veb sajt: https://www.srpskozaduzbinarstvo.rs/

Internet Izdanje, Balkanski fond za lokalne inicijative, ur Branka Pavlović, „Poruke vremena prošlih“, Beograd, 2007.